โครงการ POOPS

POOPS (Proactive Onehealth Outbreak Prevention System) เป็นโครงการนำร่องที่ประยุกต์ใช้เมตาจีโนมิกส์ (metagenomics) กับตัวอย่างจากสิ่งแวดล้อม เพื่อเป็นระบบเตือนภัยล่วงหน้าสำหรับการระบาดของโรคติดเชื้อ POOPS ไม่เพียงค้นหาภัยคุกคามทางชีวภาพทั้งหมดจากแหล่งความเสี่ยงสูง ทั้งอุปกรณ์การแพทย์และห้องปฏิบัติการ ตลาดค้าสัตว์มีชีวิต ฟาร์ม น้ำเสีย และอากาศ แต่ยังใช้ AI จัดหมวดหมู่ข้อมูลจีโนมจำนวนมหาศาลให้กลายเป็นสัญญาณที่บอกได้ว่า เมื่อใด ที่ความเปลี่ยนแปลงของชุมชนจุลชีพกำลังบ่งชี้ถึงภัยสุขภาพที่กำลังก่อตัว

ที่มาและแนวคิด

การเลี้ยงปศุสัตว์แบบเข้มข้น ซึ่งขับเคลื่อนด้วยการขยายตัวของเมืองและการเติบโตของประชากรโลก ได้เปลี่ยนรอยต่อระหว่างคนกับสัตว์ และเปิดโอกาสให้เกิดการข้ามสายพันธุ์ของเชื้อ (spillover) และการขยายตัวของโรคติดต่ออุบัติใหม่จากสัตว์สู่คน

การข้ามสายพันธุ์ของเชื้อเป็นอุปสรรคสำคัญต่อการขจัดความยากจนทั่วโลก เนื่องจากผู้เลี้ยงปศุสัตว์ส่วนใหญ่ในประเทศรายได้น้อยและปานกลาง (LMICs) เลี้ยงสัตว์หลังบ้านในระยะประชิดกับสัตว์ป่าและผู้คน โดยมีมาตรการความปลอดภัยทางชีวภาพน้อยมาก ความเสี่ยงในพื้นที่เหล่านี้จึงยิ่งสูงขึ้น อัตราการระบาดของโรคติดเชื้ออุบัติใหม่ อุบัติซ้ำ และโรคใหม่ในมนุษย์กำลังเร่งตัวขึ้นทั่วโลก ขณะที่งานวิจัยชี้ว่าพื้นที่เกษตรกรรมชนบทในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้เป็นหนึ่งในจุดที่มีแนวโน้มเกิดการข้ามสายพันธุ์มากที่สุด โดยเฉพาะพื้นที่ชายแดนที่เชื่อมต่อถึงกันซึ่งรู้จักในชื่อ “สามเหลี่ยมทองคำ” อันครอบคลุมจีนตอนใต้ สปป.ลาว เมียนมา และไทย

รอยต่อระหว่างคนกับปศุสัตว์เป็น ทั้ง เป้าหมายที่ปฏิบัติได้จริงที่สุดสำหรับการเฝ้าระวังโรคจากสัตว์สู่คน และเป็นจุดที่การแพร่เชื้อมีแนวโน้มจะเกิดขึ้นเป็นครั้งต่อไปมากที่สุด แต่กลับเป็นแนวทางที่ถูกให้ความสำคัญน้อยที่สุดในบรรดาเครื่องมือป้องกันโรคระบาดที่เรามีอยู่ ขณะที่ความพยายามเฝ้าระวังส่วนใหญ่กระจุกตัวอยู่ในประเทศที่มีโอกาสเป็นต้นทางของโรคระบาดใหญ่ครั้งต่อไปน้อยที่สุด และแม้จะมีการมุ่งเป้าไปที่รอยต่อสำคัญนี้ ความพยายามเหล่านั้นก็มักเป็นการตอบสนองต่อเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นแล้ว หรือจำกัดอยู่เพียงเชื้อก่อโรคในสัตว์ที่มีนัยสำคัญทางเศรษฐกิจ จึงมักพลาดเหตุการณ์ที่ไม่ถูกรายงานหรือไม่แสดงอาการ หรือพึ่งพาการตรวจหาเชื้อที่พบบ่อยตามรอบ จึงพลาดกรณีอุบัติใหม่ กรณีที่พบได้ยาก หรือกรณีที่วินิจฉัยได้ยาก

การตรวจจับความเสี่ยงตั้งแต่เนิ่น ๆ ก่อน ที่โรคจากสัตว์สู่คนจะปรากฏในมนุษย์ เปิดช่วงเวลาสำคัญที่จะตัดวงจรการแพร่เชื้อได้ ก่อนที่การระบาดจะลุกลามเป็นการระบาดใหญ่ในวงกว้างหรือระดับโลก

แนวทางการแก้ปัญหา

POOPS ใช้การถอดรหัสพันธุกรรมแบบเมตาจีโนม (metagenomic sequencing) ในพื้นที่เกษตรกรรมชนบทของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ โดยระบบนี้มีเป้าหมายเพื่อ

1. ลดระยะเวลาในการตรวจพบการระบาด
2. เพิ่มความไวของระบบเฝ้าระวังของภาครัฐ
3. ลดผลกระทบของโรคในสัตว์ต่อวิถีชีวิตของชุมชนท้องถิ่น

แนวทางของเราผสานอัลกอริทึม AI สำหรับตรวจจับความผิดปกติ เข้ากับศาสตร์ที่กำลังเติบโตอย่าง ระบาดวิทยาแม่นยำ (Precision Epidemiology) ซึ่งเป็นไปได้ด้วยเทคโนโลยีการถอดรหัสพันธุกรรมแบบเมตาจีโนม เพื่อสร้างระบบตรวจจับเชื้อก่อโรคแบบเกือบเรียลไทม์ ระบบที่ได้จะตรวจพบความผิดปกติของชุมชนจุลชีพในตัวอย่างตั้งแต่ “ก่อนการข้ามสายพันธุ์” คือก่อนที่สัตว์ซึ่งติดเชื้อจะมีโอกาสแพร่เชื้อสู่คน

POOPS เป็นแนวทางต้นทุนต่ำแต่ให้ผลกระทบสูง ที่ใช้เป็นต้นแบบให้ประเทศรายได้น้อยและปานกลางนำไปสร้างระบบเตือนภัยล่วงหน้าที่ได้ผลจริง เพื่อยับยั้งการระบาดก่อนจะสร้างความเสียหายทางเศรษฐกิจเป็นวงกว้าง รัฐบาลสามารถใช้ผลการวิจัยนี้ประกอบการของบประมาณเพื่อขยายระบบเฝ้าระวังทางจีโนม อันจะช่วยเสริมศักยภาพการถอดรหัสพันธุกรรมในภูมิภาคที่ได้รับผลกระทบรุนแรงที่สุดจากการระบาดของโรคติดเชื้อ

งานวิจัยล่าสุด

Parker MC, Apinda N, Uamngamsup S, et al. Targeted metagenomic sequencing with spiked primers for enrichment of viruses in wastewater for pathogen surveillance. bioRxiv. Preprint posted online December 26, 2025:2025.12.26.690930. doi:10.64898/2025.12.26.690930

ร่วมกับองค์กร